کوهها و جنس آن در استان زنجان

 

موقعیت و وسعت استان زنجان :

 

استان زنجان بین 47 درجه و 10 دقیقه تا 49 درجه و 26 دقیقه طول شرقی و 35 درجه و 33 دقیقه تا  37  درجه  و 15 دقیقه عرض شمالی از نصف النهار گرینویج قرار گرفته است .

   این استان از طرف شمال به استان اردبیل ، از شمال شرقی به استان گیلان ، از شرق به استان قزوین ، از جنو.ب به استان همدان ، از غرب به استان کردستان و آذربایجان غربی و از شمال غربی به استان آذربایجان شرقی محدود شده است .

مساحت استان زنجان 802،840، 21 کیلومتر مربع می باشد .

 

نا همواریهای استان زنجان :

 

رشته کوههای موجود در محدوده استان زنجان را از نظر زمان پیدایش به دوران سوم زمین شناسی منسوب داشته اند و فرسایش طی دوران چهارم سبب تغییر چهره این ناهمواریها شده است .

استان زنجان منطقه ای است کوهستانی که شهرها و روستاهای آن در دامنه ها و دشت های بین رشته کوهها قرار گرفته اند . مهم ترین سلسله جبال استان زنجان عبارتند از :

1_ رشته شمالی ( سلسله جبال البرز ) :  این رشته کوه ، جهت شرقی _ غربی داشته و کوههای مهم آن از شرق به غرب عبارتند از : کوههای طالقان ، سیالان ، الموت ، و مرتفع ترین نقطه این رشته کوه ، تخت سلیمان با ارتفاع 4400 متر ( یخچال طبیعی ) است .

2_ جنوب غربی استان زنجان : کوهستان کوهستان دمیرلی قرار دارد که از ارتفاعات مهم آن می توان کوه جهان داغ ، کوه رستم و کوه قیدار که در مغرب شهر خدابنده قرار گرفته است نام برد .

3_ قسمت جنوب دشت قزوین : چند رشته ارتفاعات موازی با هم قرار دارند که (رامند) خوانده شده ، و جزو کوههای منفرد مرکزی ایران به شمار می آیند .

4_ ناحیه غرب دشت قزوین : ارتفاعاتی بصورت چند رشته موازی با هم قرار دارند که از شمال غربی به جنوب شرقی با نام های چرگر ملاداغی کشیده شده اند ، این رشته کوهها ، قزوین را از زنجان جدا می کنند .

جهت و امتداد عمومی کوههای این استان ، شمال غربی _ جنوب شرقی و در بعضی نقاط شرقی _ غربی می باشد .

 

زمین شناسی استان زنجان :

 

      کهن ترین تشکیلات آشکار این ناحیه عبارتند از : سنگهایی که کمی دگرگون شده اند ( شیت انگوران ) و همچنین شیل های سبز غیر دگرگونی متعلق به تشکیلات کهار و گرانیت سفید رنگ اسیدی تحت عنوان گرانیت که روی هم رفته این سنگ ها مجموعه پی سنگ پرکامبرین این ناحیه را تشکیل می دهند . بر روی این مجموعه در کوههای سلطانیه حدود 2000 متر سنگهای ماسه ای ، شیلی ، دولومیتی بنام گروه اینفراکامبرین ( بین پرکامبرین و پالئوزوئیک ) قرار دارد که از پائین به بالا به ترتیب به سازند ( تشکیلات ) بایندر ، سلطانیه ، باروت و زاگون تقسیم شده اند . سازند زاگون به تشکیلات لالون به ضخامت 600 متر (ماسه سنگی ) خاتم می شود که سن کامبرین زیرین را دارد . بعد از سازند لالون ، سازند میلا به ضخامت 500 متر به سن کامبرین میانی تا اردویسین قرار دارد .

     ماسه سنگ  و شیل های اوائل پرمین ( سازند دورود به ضخامت 100 متر ) و سنگ آهک سازند روته متعلق به پرمین بالایی به صورت دگر شییبی برروی سنگهای قدیمی قرار دارد . رسوبات تریاس در این محدوده وجود ندارد ؛ به علت فرسایش تشکیلات ماسه سنگی و شیلی که کمی هم ذغال دارد برروی یک سطح فرسایشی که تشکیلات مختلف دوران اول و پرکامبرین را بریده ، قرار گرفته اند . سنگ آهک لار متعلق به ژوراسیک بالایی بطور هم شیب روی تشکیلات شمشک قرار گرفته است . شیل ها و آهکهای کرتاسه  قدیمی ترین سنگهایی هستند که در بخش جنوب غربی زنجان در معرض دید قرار دارد .

     ائوسن بطور عمده متشکل از سنگهای آتشفشانی با ضخامت زیاد و نهشته های توفی ( تشکیلات کرج ) می باشد . این سنگها در محل هایی با سنگهای کم ضخامت آهکی ( تشکیلات زیارت ) و کنگلومرای پلی ژنتیک پی ( تشکیلات فجن ) همراه بوده و مجموعه با دگرشیبی برروی تشکیلات قدیمی تر قرار می گیرند . گرانیت ها و گرانودیوریت های اواخر ائوسن یا الیگوسن چندین توده نفوذی وسیع در  ائوسن  و تشکیلات قدیمی تر بوجود آورده اند . سازند قم به سن الیگومیوسن و به ضخامت 600 متر جوانترین نهشته های دریایی ناحیه را تشکیل داده و منحصر به بخش جنوب غربی می باشد و در روی تشکیلات قم ، تشکیلات سرخ بضخامت 2000 متر قرار می گیرد . جوان ترین نهشته هایی که در چین خوردگی ندارند عبارتند از : لایه های قرمز پلیو _ پلیئستوسن شامل کنگلومرا ، نهشته های آب شیرین و تراس های رودخانه ای ، لس و پهنه های پروسعت شن آبرفتی دوران چهارم .

    فلات مرتفع  ( زنجان _ ابهر )  طارم را از رشته کوههای طویل و باریک سلطانیه جدا می کند . رشته کوههای سلطانیه مدل پیچیده ای از قطعات متعدد حاصل از گسل را نمودار می سازند .

 

 

(( برگرفته از کتاب (مرجع) : جغرافیای کوههای کشور ))

 

مآخذ :

1_ تقسیمات کشوری وزارت کشور ، 1377

2_ جغرافیای کامل ایران ، جلد اول ، وزارت آموزش و پرورش ، چاپ شرکت چاپ و نشر ایران ، سال

1366

3_ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح ، فرهنگ آبادبیهای کشور ، جلد 5 سال 1369 

4_  ج_ اشتوکلین و دیگران (1969) زمین شناسی چهارچوب زنجان .